Banu YAKUBOVA
16 Temmuz 2026 tarihinde Şanghay’da Dünya Yapay Zekâ İşbirliği Örgütü’nün (WAICO) kurulmasına ilişkin anlaşmanın imza töreni düzenlenmiştir. Söz konusu anlaşmayı Çin Komünist Partisi Merkez Komitesi Siyasi Bürosu Üyesi ve Dışişleri Bakanı Wang Yi’nin de aralarında bulunduğu 29 ülkenin temsilcileri imzalamıştır. Şanghay merkezli örgütün temel amaçları arasında yapay zekâ alanında uluslararası işbirliklerin genişletilmesi, tüm insanlığın yararına olacak şekilde güvenli ve adil yapay zekâ sistemlerinin oluşturulması yer almaktadır.[i]
İmza töreninin hemen ardından 17-20 Temmuz 2026 tarihlerinde Şanghay’da Dünya Yapay Zekâ Konferansı (WAIC) ve Yapay Zekânın Küresel Yönetişimi Üst Düzey Toplantısı düzenlenmiştir. Söz konusu konferansın açılışında Çin Devlet Başkanı Şi Cinping, “insan odaklı, iyilik için yapay zekâ ve ilerleme” ilkelerini öne sürmüştür. Şi, ayrıca önümüzdeki beş yıl içinde gelişmekte olan ülkelerde adil ve rasyonel yapay zekâ sistemlerinin oluşturulması amacıyla beş bin eğitim ve değişim programlarının sağlanacağını ve Güneydoğu Asya Uluslar Birliği (ASEAN), Afrika Birliği, Latin Amerika ve Karayip Devletleri Topluluğu (CELAC), BRICS ve Şanghay İşbirliği Örgütü (ŞİÖ) ile ortak işbirliği merkezleri kurulacağını duyurmuştur.[ii]
Bu bağlamda WAICO, Çin’in gelişmekte olan ülkelerin, özellikle de Küresel Güney’in yapay zekâ alanındaki kapasitesini geliştirmeyi amaçlayan kurumsal bir işbirliği arayışını yansıtmaktadır. Zira günümüzde yapay zekâ teknolojilerinin ekonomik kalkınma, kamu hizmetleri ve inovasyon alanlarında önemi giderek artmaktadır. Ancak bazı ülkeler bu teknolojileri geliştirmek için yeterli finansmana ve kapasiteye sahip değillerdir. Bu çerçevede WAICO’nun önemi yalnızca teknoloji transferiyle sınırlı değildir; ayrıca söz konusu ülkelere yapay zekâ ve dijital yönetişim alanlarında daha fazla hareket alanı sunmaktadır. Planlanan değişim programları ve işbirlikleri, geniş bölgeler arası işbirliği ağını yansıtmaktadır. Bu ağ, WAICO’ya çok taraflı işbirliği kanalları üzerinden etkisini artırmaya imkân sunmaktadır.
WAICO’nun kurumsallaşma süreci, 2023 yılında Küresel Yapay Zekâ Yönetişimi Girişimi ile başlamıştır. Söz konusu girişim, WAICO’nun temel yapı taşları olarak insan odaklılığı, egemenliğe saygıyı ve iyilik için yapay zekâ anlayışını öne çıkarmaktadır.[iii] Bundan iki yıl sonra, 26 Temmuz 2025 tarihinde ise Dünya Yapay Zekâ Konferansı düzenlenmiş ve 13 maddelik Küresel Yapay Zekâ Yönetişimi Eylem Planı kabul edilmiştir. Söz konusu plan; veri yönetişimi, inovasyon, sürdürülebilir kalkınma, uluslararası işbirliği ve Küresel Güney’e destek dahil olmak üzere çeşitli alanları kapsamaktadır.[iv]
Bu çerçevede WAICO, spontane bir girişimden ziyade 2023 yılından itibaren şekillenen politika ve eylem çerçevesinin uluslararası bir örgüt aracılığıyla kurumsallaşmasının göstergesidir. Bu dönüşüm aynı zamanda daha geniş kapsamlı ve kurumsallaşmış yapay zekâ diplomasisinin ortaya çıkışını da yansıtmaktadır. Dolayısıyla bu girişim, Çin’in Küresel Güney’in teknolojik ve kurumsal ortağı olarak konumunu güçlendirme ve bu ülkelerin temsil gücünü ve erişim olanaklarını artırma hedeflerine işaret etmektedir.
Küresel Güney’in bu girişimde kilit aktörlerden biri olmasının birkaç nedeni öne çıkmaktadır. İlk olarak küresel yapay zekâ yönetişimi, Ekonomik İşbirliği ve Kalkınma Örgütü (OECD) ve G7 gibi önde gelen kurumlar üzerinden şekillenirken; Küresel Güney çoğu zaman yeterince temsil edilmemekte ve kural kurucu olmaktan ziyade “kural alıcı” konumunda kalmaktadır. Bu durum bir “yapay zekâ uçurumu” yaratmaktadır ve eğer stratejik müdahalelerde bulunulmazsa bu uçurum yapısal eşitsizliğe dönüşebilir.[v]
Bu bağlamda Çin’in girişimi, Küresel Güney’in kapasite açığının kapatılmasına katkı sağlama potansiyeli taşımaktadır. Ayrıca Pekin, Afrika, Orta Asya ve Latin Amerika ülkeleri ile önceden de Kuşak ve Yol Girişimi, BRICS ve ŞİÖ aracılığıyla yakın siyasi ve ekonomik ilişkiler içinde olmuştur. Dolayısıyla WAICO, Çin-Küresel Güney ilişkilerini yapay zekâ eksenine taşıyarak yeni bir boyut kazandırmaktadır. Bu doğrultuda Çin’in girişimi, yalnızca diplomatik bir tercihten ziyade Küresel Güney ülkelerinin teknolojiye erişim ve kapasite geliştirme ihtiyaçlarına verilen stratejik bir yanıt olarak değerlendirilebilir.
WAICO’nun sahip olduğu geniş işbirliği ağı, Küresel Güney için çeşitli fırsatlar yaratabilir. Planlanan eğitim ve mesleki gelişim imkânları ile ASEAN ve Afrika Birliği gibi kuruluşlarla işbirliği merkezleri bu ülkelere tek başlarına erişmekte zorlanabilecekleri teknik uzmanlık, bilgi paylaşımı ve ortaklık imkânları sunacaktır. Bu ortaklıklar sayesinde girişim, katılımcı ülkelerin insan kaynağının geliştirilmesini de sağlayabilir.
Ayrıca bu geniş ağ, Güney-Güney işbirliğinin de güçlenmesine katkı sağlayabilir. WAICO, Asya, Afrika, Latin Amerika ve Avrasya’daki ülkeleri bir araya getirdiği için katılımcı ülkeler yalnızca Çin’le ikili düzeyde işbirliği yapmakla sınırlı kalmayabilir. Küresel Güney ülkeleri, diğer ülkeler ve bölgesel kuruluşlarla da doğrudan temas kurarak bilgi ve deneyim paylaşımında bulunabilir. Dolayısıyla WAICO, tek yönlü bir işbirliği modelinden ziyade zamanla üye sayısının artmasıyla çok taraflı bir platforma dönüşebilir. Bu tür bir yapı sayesinde uluslararası dijital yönetişim ve teknoloji alanlarında tek başına sınırlı etkiye sahip olan bölge ülkeleri, Çin’in yanı sıra önemli bölgesel kuruluşlarla işbirliği kurarak kendi uluslararası görünürlüklerini ve müzakere güçlerini artırabilirler.
Sonuç olarak WAICO; eğitim, kapasite geliştirme ve kurumsal işbirliği imkânlarını bir araya getirerek Küresel Güney ülkelerinin yapay zekâ yönetişiminde yeni bir dönem başlatabilir. Ancak girişimin uzun vadede ne ölçüde başarılı olacağı, planlanan eğitim programlarının ve işbirliği ortaklıklarının hayata geçirilmesiyle belli olacaktır. Ayrıca bu başarı, yalnızca Çin’in verdiği taahhütlere değil, Küresel Güney ülkelerinin de sunulan imkânlardan ne ölçüde yararlanıp kendi kurumlarını geliştireceğine de bağlı olacaktır. Dolayısıyla hem girişimin sunduğu imkânların somutlaşması hem de katılımcı ülkelerin bu imkânları etkin biçimde değerlendirebilmesi ve sürece aktif katılımı, WAICO’nun geleceğini belirleyen başlıca faktörlerdir.
[i] “Signing Ceremony of the Agreement on the Establishment of the World Artificial Intelligence Cooperation Organization Held in Shanghai”, Permanent Mission of the People’s Republic of China to the UN, https://un.china-mission.gov.cn/eng/zgyw/202607/t20260717_11984747.htm, (Erişim Tarihi: 30.07.2026).
[ii] “The World Artificial Intelligence Conference Opens in Shanghai”, The Shanghai cooperation organisation, https://eng.sectsco.org/20260719/2462053.html, (Erişim Tarihi: 30.07.2026).
[iii] “Global AI Governance Initiative”, Ministry of Foreign Affairs People’s Republic of China, https://www.mfa.gov.cn/eng/zy/gb/202405/t20240531_11367503.html, (Erişim Tarihi: 31.07.2026).
[iv] “Global AI Governance Action Plan”, Permanent Mission of the Republic of China to the UN, https://un.china-mission.gov.cn/eng/zgyw/202507/t20250729_11679232.htm, (Erişim Tarihi: 31.07.2026).
[v] Landry Signé, “How to bridge the global AI divide”, Brookings, https://www.brookings.edu/articles/how-to-bridge-the-global-ai-divide/, (Erişim Tarihi: 31.07.2026).
https://www.ankasam.org/anka-analizler/cinin-waico-girisimi-kuresel-guneyin-yapay-zeka-yonetisimi/